Ron Ng

Mình đọc xong S.T.E.P. tối qua và phải viết review ngay khi cảm giác vẫn còn nóng. Điều làm mình bất ngờ nhất là năm xuất bản của cuốn sách là 2015.

Đọc vào năm 2026, rất nhiều ý tưởng trong S.T.E.P. không còn tạo cảm giác "viễn tưởng" nữa. AI tham gia vào việc đánh giá con người, dữ liệu cá nhân được tập trung, thuật toán dần ảnh hưởng đến những quyết định vốn trước đây chỉ có con người mới được phép đưa ra. Mình cứ nghĩ đây là những mối lo của vài năm gần đây, nhưng hóa ra Chan Ho-Kei và Sủng Vật Tiên Sinh đã nhìn thấy chúng từ hơn một thập kỷ trước.

Điều thú vị hơn nữa là cốt lõi của S.T.E.P. không hoàn toàn là tưởng tượng. Sau khi đọc thì mình research thêm chút thì biết hệ thống AI dự đoán khả năng tái phạm để quyết định một phạm nhân có được thả hay không thực sự đã tồn tại ngoài đời từ nhiều năm trước. Ở Mỹ, hệ thống COMPAS đã được sử dụng từ cuối những năm 1990. Và đúng vào thời điểm S.T.E.P. ra mắt là 2015, cuộc điều tra nổi tiếng của ProPublica cũng phơi bày việc COMPAS có xu hướng thiên vị chủng tộc trong các dự đoán của mình. Nói cách khác, cái mà cuốn sách khoác lên chiếc áo khoa học viễn tưởng thực ra đã là một cuộc tranh luận rất nóng ngoài đời thật.

Thứ S.T.E.P. làm không phải là tiên đoán một công nghệ chưa tồn tại. Nó đặt ra câu hỏi: nếu chúng ta ngày càng tin vào thuật toán, rồi sẽ có ngày nào máy móc quyết định số phận con người hay không? Đến ngay cái tư duy "phát minh công nghệ sinh ra phục vụ con người" cũng bị phủ nhận tối đa trong tiểu thuyết này.

Đọc đến năm 2026 lại càng thấy câu hỏi ấy đáng sợ hơn. Chỉ riêng trong vài năm gần đây, AI đã len vào đủ mọi lĩnh vực: chấm điểm tín dụng, xét tuyển dụng, định giá bảo hiểm, phát hiện gian lận, đánh giá rủi ro... Việt Nam cũng vừa tích hợp dữ liệu lý lịch tư pháp vào VNeID cùng với căn cước, bằng lái, bảo hiểm y tế, giấy tờ đất đai và nhiều loại dữ liệu khác. Nhìn dưới góc độ hạ tầng, việc chính phủ quản lý một hệ thống dữ liệu công dân tập trung đã trở thành hiện thực ở rất nhiều quốc gia như Estonia, Ấn Độ, Trung Quốc hay Việt Nam.

Điều mình thích ở S.T.E.P. là nó phân biệt rất rõ hai tầng khác nhau. Một tầng là "thu thập và tập trung dữ liệu", vốn chủ yếu phục vụ quản lý và xác thực. Tầng còn lại mới thật sự đáng sợ: "dùng AI để dự đoán hành vi trong tương lai và tự động đưa ra quyết định dựa trên dự đoán đó". Khoảng cách giữa hai tầng này nghe thì có vẻ lớn, nhưng càng ngày mình càng thấy chúng đang tiến lại gần nhau. Công nghệ gần như đã sẵn sàng, còn câu hỏi lớn nhất chỉ còn là xã hội có chấp nhận để nó đi xa đến đâu.

Ngoài chủ đề rất mạnh, mình cũng thích cách cuốn sách được xây dựng. S.T.E.P. thực chất là bốn câu chuyện ghép lại thành một tiểu thuyết hoàn chỉnh. Hai tác giả có phong cách rất khác nhau nhưng phối hợp khá mượt, khiến những ý tưởng về AI, khoa học máy tính hay các khái niệm kỹ thuật vẫn đủ dễ theo dõi (nhưng hơi đau đầu và cảm thấy khô khan). Đây chắc chắn không phải cuốn trinh thám đọc để giải trí nhẹ nhàng. Có những đoạn mình phải đọc chậm lại vì lượng thông tin khá dày, nhưng đổi lại là cảm giác mọi mảnh ghép dần khớp vào nhau rất đã.

Dĩ nhiên sách vẫn có vài điểm mình chưa thật sự bị thuyết phục. Một vài lời thú tội hay cách giải quyết ở cuối truyện hơi thiếu tự nhiên, và nếu soi kỹ vẫn có những chi tiết chưa thật kín kẽ nhưng chúng không đủ lớn để làm giảm trải nghiệm chung.

Đây không phải cuốn trinh thám xuất sắc nhất của Chan Ho-Kei, nhưng có lẽ là cuốn khiến mình suy nghĩ nhiều nhất sau khi đọc xong. Rất ít tác phẩm khoa học viễn tưởng có cơ hội được thời gian kiểm chứng. Mười năm sau ngày phát hành, nhiều dự đoán trong S.T.E.P. đã dần trở thành hiện thực, còn phần chưa xảy ra cũng không còn mang cảm giác bất khả thi.

Có những cuốn sci-fi đọc để tưởng tượng về tương lai. Còn S.T.E.P. lại khiến mình nhận ra tương lai đôi khi đến sớm hơn mình nghĩ rất nhiều. Vì cũng là người yêu công nghệ, cuốn này mình tặng thêm cho 1 sao cho đủ 5 sao review.